MET DANK AAN PLATO

Er is zoveel dat ik niet begrijp. Hoe meer je leest, maar ook hoe beter je er in slaagt om goed te kijken en geleerd hebt om te luisteren, des te prangender worden de vragen. Maar ik zoek antwoorden. Daarom ben ik al vroeg in dit bijna afgelopen jaar begonnen met de bestudering van westerse filosofen. Zouden zij mij verder kunnen brengen op mijn zoektocht?

Antwoorden krijg je niet, maar denk gerust zelf na. Maak die ontdekkingstocht. Het cursusmateriaal bevestigde mij dan ook met het veelgebruikte “Een andere kijk op de werkelijkheid” als ondertitel. Geen antwoorden, maar wel steeds een beetje meer inzicht. Omdat achter alle gedrag, achter iedere actie van de acht miljard inwoners op Aarde een waarom schuil gaat. Als je die sluier ook maar een beetje kunt, of liever nog: wilt oplichten, dan kom je al een eind. Vind ik. Ja, duh, natuurlijk, je drinkt als je dorst hebt en je gaat wat eten bij een hongergevoel. Of slapen als je moe bent. Dat is de fysieke basis, je kunt niet zonder. Maar het leven bestaat uit zoveel meer dan drinken, eten, slapen. En misschien is één van de belangrijkste dingen die ik inmiddels heb geleerd – alhoewel, ik wist het grotendeels al wel maar was me er minder van bewust – , dat op diezelfde manier maar op verschillende niveaus bijna alle (gedrags-)processen plaatsvinden. Is die wetenschap leuk? Nou, eigenlijk niet echt. Maar daar kom ik later nog wel even op terug. Gelukkig leidt onderaan de streep meer kennis in mijn geval ook tot meer geluk. En nu we het toch over oorzaak en gevolg hebben, het bezorgt me soms meerdere keren per dag op z’n minst een glimlach. Met dank aan Plato. Maar er is nog een lange weg te gaan, waarbij het eindpunt nooit zal worden bereikt.

DE ALLEGORIE VAN DE GROT

Ingewikkeld allemaal. Dat klopt. Maar sta het me toe, zo in een periode van reflectie. Trouwens, iedereen haalt er uit wat in zijn of haar kraam te pas komt. Dat geldt zeker ook voor Plato, met zijn ‘allegorie van de grot’. De man leefde zo’n driehonderd jaar voor Christus, maar ik had anno 2023 dankzij die allegorie een veelzeggende aha-erlebnis.

Huh? Heel in het kort. In een grot, donker en vochtig, zit een rij mensen. Ze zijn geketend, niet alleen aan armen en benen maar ook hun hoofd kunnen ze niet bewegen. Keurig op een rijtje, zitten ze te kijken naar een soort show van schaduwen op de rotswand voor hen. Die show wordt gemaakt door een paar andere mensen, die achter een muur voor die schaduwen zorgen. Het gekke is, vond ook Plato, dat er wel een uitgang naar boven is, maar dat niemand daar behoefte aan lijkt te hebben. Daar schijnt de zon, je hoort vogels fluiten en het uitzicht over de zee moet geweldig zijn. Lekker warm ook, kleurrijk, in plaats van die grauwe grotomgeving.

Als iemand wordt verlost van zijn ketenen en de weg naar boven bewandelt, wordt hij in eerste instantie natuurlijk verblind door het felle licht. Maar als hij een beetje is gewend en al het moois aanschouwt, wil hij snel naar beneden om het aan zijn voormalige ‘medegevangenen’ te vertellen. De kans is groot dat die hem echter als gek of verward zullen bestempelen.

“Laat ons, we zitten hier goed. We willen dat helemaal niet weten, het is alleen maar verstorend.”

Volgens Plato leer je op de weg naar boven veel belangrijke dingen die bepalend zijn voor je manier van leven en – veel breder nog – de toekomst van de mensheid. Zo krijgt een ideale samenleving kleur op de wangen, de kleuren die je niet in zo’n grot zal tegenkomen. Inzicht in en kennis van bijvoorbeeld muziek, literatuur, wiskunde en filosofie is belangrijk om het goede leven te leiden. Hij wijst op opvoeding en educatie.

Nou, je voelt ‘hem’ al wel aankomen. Verplaats dat eens naar deze tijd, waar veel jongere mensen in een land als Nederland zelfs niet meer kúnnen lezen. Waar het inmiddels bijzonder is wanneer je als opgroeiend kind nog gewoon veilig thuis, stabiel, bij je beide ouders woont. Enzovoort, enzovoort.

EIGEN, EIGEN, EIGEN

Deze mensheid blijft steeds meer steken – nee, trekt zich steeds meer terug – in eigen netwerken, eigen vrienden. Opgeborgen, zeg maar gerust vastgeketend in hun eigen wereld, waar niemand tussenkomt die niet precies hetzelfde denkt, doet en zegt. Wij/zij, al die ravijnen van gecreëerd verschil. En als er dan eens iemand voorbij komt, zoals die man die de uitgang van de grot heeft weten te vinden, die je ook alleen maar durft te wijzen op laten we zeggen iets van een ándere wereld, dan wordt die onmiddellijk verketterd. Gecanceld noemen we dat tegenwoordig. Wat zijn we in bijna 2.500 jaar nou eigenlijk opgeschoten, op de keper beschouwd? Ik sluit dit af, maar probeer voor de jaarwisseling mijn punt nog wel af te maken. Maar niet nadat ik heb vastgesteld: Plato meets Hegel. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831), die al wist te melden dat we niets van de geschiedenis leren, alleen de wetenschap dat we er niets van leren.

Maar hé, het is Kerstmis. Daarom, vooral ook als eerbetoon aan Shane MacGowan (The Pogues), een toepasselijk kerstlied. Onlangs overleden; in Nederland krijg je daar niets van mee. Maar in mijn geliefde Ierland was hij een held. Een cultuurdrager. Met voor mij daarom een volle lach, maar om uiteenlopende redenen ook een paar weglekkende tranen.